Osgood-Schlatter: Fræðsla fyrir ungmenni og aðstandendur

Hvað er Osgood-Schlatter?

Osgood-Schlatter er ein algengasta ástæða verkja framan á hné hjá börnum og unglingum á vaxtarskeiði. Vandamálið tengist vaxtarkjarna (apophysis) efst á sköflungi (tibia), rétt neðan við hnéskelina, þar sem patellarsinin festist. Vaxtarkjarnar eru úr brjóski og viðkvæmari fyrir álagi en þroskað bein, sérstaklega á vaxtarkippum.

Einkenni koma yfirleitt fram hjá krökkum á aldrinum 12–15 ára. Þeir sem stunda íþróttir sem fela í sér hlaup, hopp og spörk (t.d. fótbolti, körfubolti, handbolti, frjálsar íþróttir) eru líklegri til að fá verki. Strákar greinast oftar, en stúlkur geta líka fengið Osgood-Schlatter, sérstaklega ef þær eru virkar í íþróttum.

Við mikla hreyfingu verður togið frá patellarsin á vaxtarkjarnann meira en hann þolir tímabundið, sem veldur viðkvæmni og verkjum rétt neðan við hnéskelina.

Einkenni

Helstu einkenni Osgood-Schlatter eru:

• Verkur framan á legg: Sérstaklega á kúlunni rétt neðan við hnéskelina (tibial tuberosity). Í 75% tilvika er aðeins annað hnéð aumt.
• Eymsli og bólga: Svæðið getur orðið aumt og jafnvel svolítið bólgið.
• Verkur við álag: Einkenni versna við hlaup, hopp eða spörk.
• Stífir vöðvar: Sérstaklega framan á læri (quadriceps) og kálfar.
• Lengd einkenna: Verkirnir geta varað í 6–12 mánuði, stundum lengur (allt að 2 ár). Hjá um 10–20% geta haldist einhver einkenni til lengri tíma.

Orsakir og áhættuþættir

1. Vaxtarkippir: Bein vaxa hraðar en vöðvar og sinar ná að lengjast → aukið tog á festu patellarsinar.
2. Íþróttir: Hopp, hlaup og valda auknu álagi á vaxtarkjarnann.
3. Stífir vöðvar: Sérstaklega framan á læri og aftan á læri.
4. Kyn: Strákar oftar en stelpur, þó báðir hópar séu útsettir.
5. Skyld vandamál: Sinding-Larsen-Johansson getur komið fram á svipuðum aldri, en þá er viðkvæmni við festu patellarsinar á hnéskelina sjálfa (ekki tibia).

Meðferð

Markmiðið er að minnka verki, bæta hreyfanleika og styrk, og gera barninu kleift að halda áfram í íþróttum án þess að einkenni versni.

Sjúkraþjálfun og álagsstjórnun

• Fræðsla: Þetta eru vaxtarverkir og ekki hættulegt. Í lagi að hreyfa sig, en mikilvægt að hlusta á líkamann. Smávægilegur verkur er í lagi.
• Álagsstýring:
  • Ef verkir eru vægir → halda áfram að æfa.
  • Ef verkir aukast → minnka álag, breyta æfingum eða skipta tímabundið út fyrir hjól/sund.
  • Ef verkir eru miklir → taka nokkra daga í hvíld áður en byrjað er aftur.
• Foreldrar gegna lykilhlutverki: Stýra álagi og hvetja til réttrar framkvæmdar.
• Kæling: Setja ís á verkjasvæðið í 10–15 mín eftir álag.
• D-vítamín: Ráðlagður dagskammtur af lýsi eða D-vítamíni til að styðja við beinheilsu.

Teygjur og styrktaræfingar

• Teygjur:
  • Framan á læri (quadriceps) og utanvert á læri.
  • Kálfar, ef þeir eru stífir.
• Nudd og hreyfanleiki: Nudda framanvert og utanvert læri (allt niður að hné), nota foam rúllu eða jafnvel kökukefli.
• Styrking: Byggja smám saman upp styrk í framanlærisvöðvum og vöðvum í kringum hné.

Stuðningstæki

• Hlífar eða teip undir hnéskelina geta minnkað álag á festuna.