Verkur í kringum hnéskel (PFPS): Fræðsla fyrir ungmenni og aðstandendur

Hvað er Patellofemoral pain syndrome (PFPS)?

Verkur í kringum hnéskel (PFPS) eru algengt vandamál hjá ungum jafnt sem eldri. Verkurinn er yfirleitt í kringum eða fyrir aftan hnéskelina.

Krakkar og unglingar finna oft fyrir þessum verk við álag eins og hlaup, hopp, stigagang eða þegar þeir hníga niður í hnébeygju. Verkirnir geta líka komið fram eftir að hafa setið lengi kyrr.

Góðu fréttirnar eru þær að PFPS bregst yfirleitt vel við æfingum og einföldum breytingum á daglegu álagi.

Einkenni

• Verkur framan á hné, í kringum eða fyrir aftan hnéskelina.
• Aukinn verkur við hreyfingu (hlaup, hopp, stigar, hnébeygjur).
• Óþægindi við að sitja lengi kyrr.
• Sumir heyra smell eða nuddhljóð í hnénu við hreyfingu – það er ekki hættulegt og þýðir ekki að eitthvað sé „skemmt“.

Hversu algengt er þetta?

PFPS er ein algengasta ástæða hnéverkja bæði hjá unglingum og fullorðnum. Rannsóknir sýna að allt að fjórðungur fullorðinna og þriðjungur unglinga finnur fyrir einkennum einhvern tíma á lífsleiðinni. Konur greinast oftar en karlar. Vandamálið kemur bæði fram hjá íþróttafólki og þeim sem stunda litla hreyfingu.

Orsakir og áhættuþættir

Patellofemoral verkur kemur oft fram án þess að nein ákveðin meiðsli hafi orðið. Einkennin tengjast yfirleitt samspili álags, styrks og hreyfimynstra.

Helstu þættir sem geta valdið eða aukið verkina:

• Nýtt eða aukið álag (t.d. byrja að hlaupa meira, taka þátt í nýrri íþrótt).
• Tímabil með minni hreyfingu → vöðvar veikjast og hnéð verður viðkvæmara.
• Slappir vöðvar í kringum hné og mjaðmir.
• Skór sem veita lítinn stuðning.
• Langvarandi kyrrseta í daglegu lífi.
• Yfirþyngd → eykur þrýsting á hnén.

Meðferð

Markmiðið er að minnka verki, styrkja hnéð og vöðvana í kringum það, og gera krakkanum kleift að hreyfa sig áhyggjulaust.

Sjúkraþjálfun og álagsstjórnun

• Fræðsla: Þetta ástand er ekki hættulegt. Það er í lagi að hreyfa sig, en mikilvægt er að hlusta á líkamann. Smávægilegur verkur er í lagi, en ef verkir aukast mikið þarf að breyta álaginu.
• Álagsstýring:
  • Halda áfram að hreyfa sig en stilla niður álag ef verkir versna.
  • Breyta æfingum tímabundið, t.d. hjóla eða synda í stað mikils hlaupa.
  • Nota verkjaskala (0–10):
    • 0–2 → æfa áfram
    • 3–5 → breyta álagi, æfa sjaldnar
    • 6+ → hvíla í nokkra daga og byrja svo rólega aftur

Æfingar

• Styrking:
  • Vöðvar í kringum mjaðmir (abductorar, extensora, lateral rotatorar).
  • Vöðvar innanvert á læri (m. vastus medialis).
• Teygjur:
  • Framan á læri og utanvert á læri.
• Losa um stífa vöðva: Foam rúlla eða bolti utanvert á læri.

Stuðningur

• Líkamsstaða: forðast að læsa hnjám eða „skella mjöðm út til hliðar“.
• Teip eða hnéhlífar geta hjálpað til við að minnka verki og styðja hnéskelina í hreyfingu.