Sever's disease: Fræðsla fyrir ungmenni og aðstandendur

Hvað er Sever’s?

Sever’s er ein algengasta ástæða hælverkja hjá börnum og unglingum sem eru að vaxa. Hann tengist vaxtarkjarna (apophysis) hælsins, nánar tiltekið þar sem hásinin (Achilles sinin) festist við hælbeinið (calcaneus). Vaxtarkjarnar eru svæði úr brjóski sem síðar styrkjast og breytast í bein en þeir eru viðkvæmari fyrir álagi meðan þeir eru að þroskast.

Einkenni koma yfirleitt fram hjá börnum á aldrinum 7–15 ára, sérstaklega á vaxtarkippum. Á þessum tímabilum vaxa beinin hraðar en vöðvar og sinar. Þetta veldur spennu í fótleggjum og fótum sem getur sett aukið álag á hælinn og valdið vaxtarverkjum.

Hjá virkum krökkum er hællinn undir miklu álagi t.d. við hlaup og hopp. Þá getur vaxtarkjarninn orðið viðkvæmur og birtist sem verkur eða þreifieymsli í hælnum sem versnar við áreynslu.

Einkenni

Einkenni Sever’s koma oftast fram sem verkur í hæl. Einkennin geta varað í nokkrar vikur eða mánuði, en ganga yfirleitt til baka með réttri meðferð. Helstu einkenni eru:

• Hælverkur: Algengast er verkur í öðrum eða báðum hælum, aftarlega eða neðarlega á hælnum.
• Eymsli og bólga: Svæðið getur verið viðkvæmt og bólgið.
• Verkur við hreyfingu: Verkirnir aukast gjarnan við íþróttir, sérstaklega hlaup eða hopp.
• Hökkt eða tágangur: Krakkarnir hlífa sér með því að haltra eða ganga á tám.
• Stirðleiki: Sérstaklega á morgnana eða eftir kyrrsetu.

Orsakir og áhættuþættir

Aðalorsök Sever’s er endurtekið álag á vaxtarkjarnana í hælnum. Nokkrir þættir auka líkur á verkjunum.

1. Vaxtarkippir: Þegar beinin vaxa hraðar en vöðvar og sinar (yfirleitt 8–12 ára). Þetta veldur aukinni spennu á hælinn sem getur valdið verkjum.
2. Íþróttir og hreyfing: Börn sem stunda íþróttir eins og fótbolta, körfubolta, frjálsar íþróttir eða fimleika eru í aukinni áhættu.
3. Fótagerð: Börn með flata fætur (lág bogi) eða stutta kálfavöðva eru útsettari.
4. Óhentugir skór: Skór sem henta íþróttinni illa eða veita lítinn stuðning - dreifa ekki höggum rétt og leggja aukið álag á hælinn.
5. Ofþyngd: Aukin líkamsþyngd veldur meiri þrýstingi á fætur og hæla.

Meðferð

Markmiðið með meðferð er að draga úr verkjum, styrkja nærliggandi vöðva og gera krakkanum kleift að snúa aftur í íþróttir og hreyfingu. Flestar meðferðir fela í sér sjúkraþjálfun og álagsstýringu. En einnig er hægt að nota stuðningstæki líkt og gelhæla og innlegg (orthotics).

Sjúkraþjálfun og álagsstjórnun

• Kæling: Nota ís á svæðið eftir álag til að draga úr verk og auka vellíðan.
• Álagsstjórnun: Þetta ástand er ekki hættulegt og það er í lagi að halda áfram að hreyfa sig. Mikilvægt er að barnið finni út hvað það ræður við og læri að hlusta á líkamann. Smávægilegur verkur er eðlilegur, en æfingar ættu að vera stilltar af eftir styrkleika einkenna.
  • Vernda svæðið: Draga úr álagi þegar þörf krefur, t.d. með því að skipta hlaupum út fyrir hjól eða sund. Einnig er hægt að nota spelkur, hlífar, teip eða gelhæla til að minnka álagið á hælinn.
  • Foreldrar gegna lykilhlutverki: Þeir hjálpa til við að stýra álagi og halda utan um framvindu.
  • Verkjaskali (0–10):
    • 0–2: Í lagi að æfa áfram.
    • 3–5 (gult ljós): Æfa 2–3 hvern dag.
    • 6 eða meira: Taka 5 daga frí og byrja svo rólega aftur.
• Teygjur og styrktaræfingar: Sérstaklega teygjur á kálfavöðvum (bæði með beinu og bognu hné) og styrktaræfingar eins og hællyftur.

Stuðningstæki (orthotics)

Stuðningsinnlegg eða gelhælar geta hjálpað með því að:

• draga úr höggum við hlaup og hopp,
• lyfta hælnum örlítið til að minnka spennu á hásinina.

Þetta er sérstaklega gagnlegt fyrir börn sem vilja halda áfram í íþróttum.